Warto wiedzie膰 |
Wszystkie | ` | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | W | Z
| |
| A | |
| Ilo艣膰 termin贸w: 14 | |
| Stron: 1 | |
| Termin | Definicja |
| Adrenalina | Adrenalina hormon walki (zwana tak偶e Epinefryn膮) hormon i neuroprzeka藕nik katecholaminowy wytwarzany przez gruczo艂y dokrewne pochodz膮ce z grzebienia nerwowego (rdze艅 nadnerczy, cia艂ka przyzwojowe, kom贸rki C tarczycy) i wydzielany na zako艅czeniach w艂贸kien wsp贸艂czulnego uk艂adu nerwowego. Pierwsza nazwa pochodzi z 艂ac. od ad- +renes, a druga z greki od epi- +nephros oznaczaj膮 to samo - t.j \"nad nerk膮\". Adrenalina odgrywa decyduj膮c膮 rol臋 w mechanizmie stresu, czyli b艂yskawicznej reakcji organizmu cz艂owieka i zwierz膮t kr臋gowych na zagro偶enie, objawiaj膮cych si臋 przyspieszonym biciem serca, wzrostem ci艣nienia krwi, rozszerzeniem oskrzeli, rozszerzeniem 藕renic itp. Opr贸cz tego adrenalina reguluje poziom glukozy (cukru) we krwi, gdy偶 jest koenzymem uruchamiaj膮cym przemian臋 glikogenu w glukoz臋. Adrenalina wyst臋puje r贸wnie偶 w ro艣linach. Jej znaczenie farmakologiczne jest ograniczone z powodu niewielkiej trwa艂o艣ci hormonu. Podana do偶ylnie dzia艂a szybko, ale kr贸tko i jest w tej postaci stosowana przy reanimacji. Ma ona w tym zastosowaniu dzia艂anie pobudzaj膮ce kurczliwo艣膰 mi臋艣nia sercowego, poprawiaj膮ce przewodnictwo bod藕c贸w w sercu, a tak偶e popraw臋 skuteczno艣ci defibrylacji elektrycznej. Jest stosowana w leczeniu wstrz膮su anafilaktycznego i w tych przypadkach napad贸w astmy oskrzelowej, kiedy nie pomaga podawanie innych lek贸w i staje si臋 zagro偶eniem 偶ycia. Podana doustnie zostaje roz艂o偶ona przez soki trawienne. Po raz pierwszy adrenalin臋 wyizolowa艂 w 1895 roku polski fizjolog, Napoleon Cybulski. Adrenalina by艂a pierwszym hormonem otrzymanym w stanie krystalicznym. Wytworzy艂 go w 1901 roku japo艅ski chemik Jokichi Takamine. Proces sztucznego wytwarzania opracowa艂 w 1904 roku Friedrich Stolz. Dzia艂anie adrenaliny polega na bezpo艣rednim pobudzeniu zar贸wno receptor贸w alfa, jak i 脽-adrenergicznych, przez co wykazuje dzia艂anie sympatykomimetyczne. Wyra藕ny wp艂yw na receptory alfa widoczny jest wobec naczy艅 krwiono艣nych, poniewa偶 w wyniku ich skurczu nast臋puje wzrost ci艣nienia t臋tniczego. Adrenalina przyspiesza czynno艣膰 serca jednocze艣nie zwi臋kszaj膮c jego pojemno艣膰 minutow膮, w nieznaczny spos贸b wp艂ywaj膮c na rozszerzenie naczy艅 wie艅cowych; rozszerza te偶 藕renice i oskrzela u艂atwiaj膮c i przy艣pieszaj膮c oddychanie. Ponadto hamuje perystaltyk臋 jelit, wydzielanie sok贸w trawiennych i 艣liny oraz obni偶a napi臋cie mi臋艣ni g艂adkich. Adrenalina jako hormon dzia艂a antagonistycznie w stosunku do insuliny - przyspiesza glikogenoliz臋, zwi臋kszaj膮c st臋偶enie glukozy w krwi. Wyrzut adrenaliny do krwi jest jednym z mechanizm贸w uruchamianych przy hipoglikemii. Zwi臋ksza ci艣nienie rozkurczowe w aorcie oraz zwi臋ksza przep艂yw m贸zgowy i wie艅cowy. Poprawia przewodnictwo i automatyk臋 w uk艂adzie bod藕cowo-przewodz膮cym. Zwi臋ksza amplitud臋 migotania kom贸r, przez co wspomaga defibrylacj臋. Rozszerza 藕renice, co nie pozwala na ocen臋 o艣rodkowego uk艂adu nerwowego. |
| Afrodyzjak | Afrodyzjaki to substancje, co do kt贸rych panuje opinia, 偶e powoduj膮 one zwi臋kszony pop臋d p艂ciowy. Cz臋sto s膮 to zwyk艂e pokarmy i napoje. Uwa偶a si臋, 偶e dzia艂anie takie ma szampan, kawa z dodatkiem imbiru, cynamonu i koziego mleka, owoce morza, morele zmiksowane z mleczkiem pszczelim. Jednym z najsilniejszych afrodyzjak贸w jest johimbina. Afrodyzjaki w 艣redniowieczu: W 艣redniowieczu z umiej臋tno艣ci przygotowywania magicznych eliksir贸w wzmagaj膮cych pop臋d p艂ciowy s艂yn臋艂y czarownice. Do typowych sk艂adnik贸w tych偶e mikstur nale偶a艂y: 偶ywica drzew, j膮dra zwierz膮t, pomidory (zwane jab艂kami mi艂o艣ci), ostrygi, jaszczurki, przepi贸rki, fasola oraz w艂osy nale偶膮ce do m臋偶czyzny, na kt贸rego mia艂 zosta膰 rzucony czar. Warzywami pe艂ni膮cymi rol臋 afrodyzjak贸w by艂y: karczochy, szparagi, por, pasternak, rzepa, sa艂ata, kapusta, a w艣r贸d grzyb贸w: trufle. Do 艣rodk贸w ro艣linnych nale偶a艂a mandragora oraz orchidea Coeloglossum bracteatum, kt贸r膮 nale偶a艂o rozopu艣ci膰 w kozim mleku. Popularny by艂 tak偶e sproszkowany r贸g nosoro偶ca oraz korze艅 偶e艅-szenia. Cz臋st膮 praktyk膮 w艣r贸d kobiet by艂o przygotowywanie potraw i specyfik贸w wzmagaj膮cych poci膮g seksualny partnera. Jednym z bardziej drastycznych sposob贸w by艂o przyrz膮dzanie m臋偶owi potrawy z ryby, kt贸r膮 nale偶a艂o 偶yw膮 w艂o偶y膰 do pochwy, poczeka膰, a偶 zdechnie a nast臋pnie wyj膮膰 i ugotowa膰. Poularne w艣r贸d kobiet by艂o te偶 posmarowanie sk贸ry miodem, posypanie jej pszenic膮, nast臋pnie zeskrobanie ziarna i zmielenie go w m艂ynku , przy czym najwa偶niejsz膮 rzecz膮 by艂o, aby obraca膰 r膮czk臋 w kierunku przeciwnym do ruchu wskaz贸wek zegara (obracanie jej w drug膮 stron臋 wywo艂ywa艂o impotencj臋). Z tak uzyskanej m膮ki nale偶a艂o upiec chleb i poda膰 go do zjedzenia partnerowi. Istotny by艂 tak偶e spos贸b wyrabiania ciasta, ot贸偶 nale偶a艂o to robi膰 mi臋dzy udami, a czym wy偶ej, tym lepsze przynosi艂o efekty. |
| Agresja | Agresja (艂ac. aggresio – napa艣膰) to w psychologii okre艣lenie dowolnego zachowania, ukierunkowanego na zewn膮trz lub do wewn膮trz, maj膮cego na celu spowodowanie szkody fizycznej lub psychicznej. Dla kszta艂towania si臋 zachowa艅 prospo艂ecznych lub agresywnych istotne s膮 normy i standardy etyczne rodziny generacyjnej. Zachowania agresywne s膮 w艂a艣ciwe wi臋kszo艣ci gatunk贸w zwierz臋cych. Pojawiaj膮 si臋 zazwyczaj w sytuacji ograniczonych zasob贸w powoduj膮c walk臋 o te zasoby mi臋dzy osobnikami r贸偶nych gatunk贸w, lub w obr臋bie jednego gatunku (agresja wewn膮trzgatunkowa). Agresywno艣膰 to gotowo艣膰 do reagowania agresj膮. Jest to nabyta i utrwalona przez uczenie si臋 spo艂eczne cecha osobowo艣ci. Agresywno艣膰 przejawia si臋 w cz臋stych, nieadekwatnych do sytuacji reakcjach agresywnych. Psychologia agresji: Jednym z czynnik贸w wywo艂uj膮cych agresj臋 jest frustracja, gdy zablokowane zostan膮 przedsi臋wzi臋te cele. Tendencje agresywne s膮 bardziej prawdopodobne, gdy frustracja nie jest przewidywana lub jest spostrzegana jako do艣wiadczana nies艂usznie. Inne czynniki wywo艂uj膮ce agresj臋: * czynniki genetyczne (np. testosteron); * pobudzenie emocjonalne; * prowokacja; * uszkodzenia m贸zgu; * obserwowane wzorce zachowania (np. przemoc w mass-mediach); * normy i oczekiwania spo艂eczne. Kryteria rozpoznawania agresji destruktywnej: * kryterium emocjonalne; * kryterium intencjonalne - intencja towarzysz膮ca agresji, np. ch臋膰 wyrz膮dzenia komu艣 szkody; * kryterium nast臋pcze - koszty ponoszone przez osob臋 stanowi膮c膮 obiekt agresji - koszty emocjonalne i straty fizyczne; * kontekst spo艂eczny - zachowania agresywne realizowane w kontakcie z drugim cz艂owiekiem i poddawane warto艣ciowaniu. |
| Amnesty International | Amnesty International to mi臋dzynarodowa organizacja pozarz膮dowa, kt贸rej celem jest zapobieganie naruszeniom fundamentalnych praw cz艂owieka poprzez wszelkie pokojowe akcje obywatelskie – od organizowania pisania list贸w do rz膮d贸w kraj贸w 艂ami膮cych te prawa, poprzez publiczne rozg艂aszanie informacji o takich naruszeniach, po realn膮 pomoc finansow膮 i prawn膮 poszkodowanym osobom. Obecne Amnesty International stawia sobie nast臋puj膮ce podstawowe cele: * natychmiastowe i bezwarunkowe uwolnienie wszystkich wi臋藕ni贸w sumienia – os贸b wi臋zionych z powodu przekona艅, koloru sk贸ry, p艂ci, pochodzenia, j臋zyka czy religii, nie stosuj膮cych przemocy ani nie opowiadaj膮cych si臋 za jej u偶yciem, * zapewnienie wszystkim wi臋藕niom politycznym uczciwych i szybkich proces贸w s膮dowych, * zaprzestanie stosowania kary 艣mierci, * zaprzestanie stosowania tortur i innych form okrutnego traktowania wi臋藕ni贸w, * po艂o偶enie kresu \"zagini臋ciom\" i pozas膮dowym egzekucjom. |
| Analogia | Analogia – orzekanie o pewnych cechach omawianego podmiotu (rzeczy, osoby, poj臋cia itp.) na zasadzie jego podobie艅stwa do innego podmiotu (dla kt贸rego odpowiednie cechy s膮 okre艣lone i znane) lub r贸wnoleg艂o艣ci wyst臋puj膮cych pomi臋dzy nimi innych cech. Poj臋cie analogii jest szeroko stosowane w filozofii, prawie, matematyce itd. |
| Anglia | Anglia (ang. England, strang. Englaland) to najwi臋kszy i najludniejszy kraj wchodz膮cy w sk艂ad Zjednoczonego Kr贸lestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii P贸艂nocnej. Angli臋 zamieszkuje 83% ca艂kowitej populacji pa艅stwa. Region zajmuje 2/3 wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice l膮dowe z Wali膮 na zachodzie i Szkocj膮 na p贸艂nocy. Z pozosta艂ych stron oblewa j膮 Morze P贸艂nocne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kana艂 La Manche. Stolic膮 Anglii jest miasto Londyn. USTR脫J: Anglia, w odr贸偶nieniu od innych kraj贸w Wielkiej Brytanii, nie posiada w艂asnego parlamentu i pozostaje pod jurysdykcj膮 parlamentu brytyjskiego. W ten spos贸b deputowani pochodz膮cy spoza Anglii mog膮 mie膰 wp艂yw na wewn臋trzne sprawy tego kraju. Anglia dzieli si臋 na 9 jednostek administracyjnych (region贸w). Poza Londynem, kt贸ry posiada wybieralnego burmistrza (Mayor) i zgromadzenie (London Assembly), regiony nie posiadaj膮 w艂adz wybieranych w wyborach bezpo艣rednich. |
| Antonim | Antonim - termin oznaczaj膮cy przeciwie艅stwo, odwrotno艣膰 innego terminu, za艣 antonimy to terminy przeciwstawne. Antonimami s膮 np. ciep艂o - zimno, m膮dry - g艂upi, syty - g艂odny. Dziedzina wiedzy zajmuj膮ca si臋 m.in. antonimami to j臋zykoznawstwo. Antonimy w艂a艣ciwe podlegaj膮 stopniowaniu (np. m艂ody - stary, m艂odszy - starszy; m膮dry - g艂upi, m膮drzejszy - g艂upszy), nie oznaczaj膮 niezale偶nych przeciwstawnych jako艣ci, lecz s艂u偶膮 jako leksykalny 艣rodek wyra偶ania stopniowania (por. wysoki - ni偶szy - najni偶szy, m艂ody - starszy - najstarszy). Antonimy komplementarne to pary wyraz贸w, w kt贸rych zaprzeczenie jednego powoduje stwierdzenie drugiego, np. On jest 偶onaty → On nie jest kawalerem. Do antonim贸w zalicza si臋 te偶 tzw. konwersje, czyli pary wyrazowe typu kupi膰 - sprzeda膰, o偶eni膰 si臋 - wyj艣膰 za m膮偶. Termin antonim r贸wnie偶 posiada sw贸j antonim, jest nim synonim. |
| Antykoncepcja | Antykoncepcja (anti conceptio – przeciw pocz臋ciu) – wszelkie dzia艂ania maj膮ce na celu zapobieganie niezaplanowanemu pocz臋ciu dziecka w trakcie stosunku p艂ciowego. Skuteczno艣膰 metod antykoncepcyjnych okre艣la si臋 w medycynie za pomoc膮 wska藕nika Pearla. Wska藕nik ten okre艣la statystycznie jaki procent kobiet zajdzie w ci膮偶臋 przy w艂a艣ciwym stosowaniu danej metody przez rok. Wska藕nik 100 oznacza, 偶e metoda jest zupe艂nie nieskuteczna, za艣 wska藕nik 0, 偶e jest absolutnie skuteczna. Jedyn膮 skuteczn膮 metod膮 antykoncepcji jest abstynencja seksualna[1]. Nawet sterylizacja nie daje 100% pewno艣ci, cho膰 jej wska藕nik Pearla wynosi 0,5. Metody antykoncepcyjne dziel膮 si臋 na: tzw. naturalne, mechaniczne, chemiczne, hormonalne, wk艂adki domaciczne, sterylizacj臋 i pozosta艂e. Wed艂ug definicji 艢wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO), za antykoncepcj臋 mo偶na uzna膰 tylko to, co nie wymaga od partner贸w zaniechania wsp贸艂偶ycia (cho膰by na kilka dni). |
| Antykonformizm | Antykonformizm to postawa spo艂eczna, kt贸ra nakazuje kwestionowa膰 og贸lnie przyj臋te regu艂y i wzory post臋powania. Stoi w opozycji do konformizmu, jest radykaln膮 form膮 nonkonformizmu. Stanis艂aw Pawlica tak definiuje antykonformizm: By膰 antykonformist膮 w spo艂ecze艅stwie to najpierw si臋 nie zgadza膰, a p贸藕niej si臋 zastanawia膰; odwrotnie ma si臋 rzecz z konformizmem. Nonkonformista za艣 powstrzymuje si臋 od s膮du, dop贸ki sprawy nie przemy艣li. Antykonformizm jest buntem, opozycj膮 w stosunku do konformizmu. Je艣li grupa m贸wi: \"Podoba si臋 nam Lot nad kuku艂czym gniazdem\", to antykonformista powie: \"A mnie si臋 nie podoba\". Je艣li za艣 grupie si臋 nie podoba, antykonformista znajdzie jego walory. Antykonformizm rozumiany jest jako specyficzna forma konformizmu - dana osoba r贸wnie偶 jest pod wp艂ywem grupy i nacisku grupy, nie jest niezale偶na. Niezale偶no艣膰 rozumiana jest jako nonkonformizm. |
| Autopsja | autopsja stwierdzenie naoczne; ogl臋dziny, wizja; med. sekcja zw艂ok. Etym. - zob. aut-; gr. autonom铆a \'samorz膮d\' od aut贸nomos \'samorz膮dny; niezale偶ny\'; zob. -nomia; portret; autops铆a \'stwierdzenie naoczne\'; zob. -opsja. |
| 艢nieg | 艢nieg - opad atmosferyczny w postaci kryszta艂k贸w lodu o kszta艂tach g艂贸wnie sze艣cioramiennych gwiazdek, 艂膮cz膮cych si臋 w p艂atki 艣niegu. Obfite opady 艣niegu to 艣nie偶yca; po艂膮czona z silnym wiatrem - zadymka lub zamie膰 艣nie偶na (regionalne nazwy: blizzard - Ameryka P贸艂nocna, purga - Rosja, buran - Azja 艢rodkowa). Natomiast 艣nieg ziarnisty to opad w postaci bardzo ma艂ych, nieprzezroczystych ziarenek lodu o 艣rednicy poni偶ej 1 mm. Jest to forma przej艣ciowa mi臋dzy p艂atkami 艣niegu a krupami 艣nie偶nymi. 艢niegiem nazywa si臋 te偶 warstwy opadu 艣nie偶nego, czyli pokryw臋 艣nie偶n膮 zalegaj膮c膮 na powierzchni ziemi, ro艣linach i budynkach. Okrywa 艣nie偶na ma du偶e znaczenie ekologiczne, poniewa偶 chroni gleb臋 i ro艣liny przed zbyt silnymi mrozami. Suchy, nawiewany 艣nieg tworzy nawet kilkumetrowe zaspy 艣nie偶ne. |
| 呕al | 呕al - negatywny stan emocjonalny spowodowany doznan膮 strat膮. Towarzyszy mu cz臋sto trudno艣膰 w pogodzeniu si臋, 偶e tego, co utracone ju偶 nie ma i wynikaj膮ca z tego nieakceptacja rzeczywisto艣ci takiej, jaka jest tu i teraz. Wyst臋puje r贸wnie偶 w postaci 偶alu do kogo艣 za wyrz膮dzone krzywdy, niemo偶no艣膰 pogodzenia si臋 z realn膮 sytuacj膮. |
| 艢wiadomo艣膰 | 艢wiadomo艣膰 to stan psychiczny, w kt贸rym jednostka zdaje sobie spraw臋 ze zjawisk wewn臋trznych, takich jak w艂asne procesy my艣lowe, oraz zjawisk zachodz膮cych w 艣rodowisku zewn臋trznym i jest w stanie reagowa膰 na nie (somatycznie lub autonomicznie). Zwyk艂y stan czuwania. Jak wida膰 przez poj臋cie \"艣wiadomo艣膰\" mo偶na rozumie膰 wiele stan贸w - od zdawania sobie sprawy z istnienia otoczenia, istnienia samego siebie, a偶 do 艣wiadomo艣ci istnienia swojego 偶ycia psychicznego. W tym pierwszym przypadku 艣wiadomo艣膰 mo偶emy przypisa膰 niekt贸rym zwierz臋tom, 艣wiadomo艣膰 samego siebie posiadaj膮 najprawdopodobniej szympansy, wreszcie 艣wiadomo艣膰 swojego 偶ycia psychicznego - samo艣wiadomo艣膰 - jest w艂a艣ciwa tylko ludziom. Istnieje zapewne wiele koncepcji staraj膮cych si臋 wyja艣ni膰 jak te r贸偶ne 艣wiadomo艣ci mog膮 by膰 realizowane. Oto propozycja biologistyczna: 艢wiadomo艣膰 otoczenia (czyli czujno艣膰) mo偶e by膰 pewnego rodzaju odwzorowaniem cech 艣rodowiska w umy艣le cz艂owieka lub zwierz臋cia. 艢wiadomo艣膰 samego siebie to rodzaj reprezentacji swojego organizmu na tle reprezentacji 艣rodowiska. Tak膮 艣wiadomo艣膰 stwierdzono u szympans贸w, po zaobserwowaniu faktu, 偶e ma艂py te, gdy zaznaczono na ich twarzy plam臋, stara艂y si臋 ja wytrze膰, gdy zobaczy艂y swe odbicie w lustrze. Podobn膮 zdolno艣膰 wykazuj膮 niemowl臋ta ludzkie oko艂o drugiego roku 偶ycia. Samo艣wiadomo艣膰 to, z kolei, wiedza o procesach jakie zachodz膮 mi臋dzy odwzorowaniami, czy te偶 reprezentacjami umys艂owymi. 艢wiadomo艣膰 to obszar wsp贸lny filozofii i psychologii, w domenie tej dopatrywa膰 si臋 mo偶na pocz膮tk贸w psychologii jako nauki. Pierwsz膮 szko艂膮 psychologiczn膮 by艂a \"klasyczna\" psychologia 艣wiadomo艣ci Wundta (zob. strukturalizm), psychologia 艣wiadomo艣ci w wersji funkcjonalistycznej wyewoluowa艂a z rozwa偶a艅 Franza Brentany i Williama Jamesa. Po okresie dominacji behawioryzmu, kt贸ry wyrzuci艂 z obszaru psychologii zagadnienia 偶ycia mentalnego, problem 艣wiadomo艣ci powr贸ci艂 na nowo wraz z rozwojem kognitywistyki. Dociekania natury 艣wiadomo艣ci wspierane s膮 teraz przez dane empiryczne pochodz膮ce z bada艅 z u偶yciem technik obrazowania m贸zgu. 艁aci艅ski wyraz okre艣laj膮cy 艣wiadomo艣膰, „conscentia” (z kt贸rego wywodzi si臋 angielskie „consciousness”), pochodzi od „con” – „z” i „scire” – „wiedziec”. „Conscentia” oznacza艂o wiedz臋 dzielon膮 z kim艣, cz臋sto wiedz臋 tajn膮, dzielon膮 pomi臋dzy konspiratorami, jednak w metaforycznym sensie oznacza膰 mo偶e „wiedz臋 dzielon膮 z samym sob膮”, wskazuj膮c na intymny, dost臋pny jedynie dla do艣wiadczaj膮cego, charakter 艣wiadomego do艣wiadczenia. |
| 艁zy | 艁za - kropla wody z dodatkiem soli mineralnych i innych zwi膮zk贸w wydzielana stale (poza okresem snu) w celu nawil偶enia spoj贸wki i rog贸wki. 艁zy w formie p艂aczu wydobywaj膮 si臋 z gruczo艂贸w 艂zowych szczeg贸lnie intensywnie wskutek prze偶ywania przez osobnika r贸偶nych stan贸w emocjonalnych. W艣r贸d 艂ez wyr贸偶nia si臋 艂zy spowodowane b贸lem, smutkiem, rado艣ci膮, alergi膮, itp. Ciecz 艂zowa - substancja nawil偶aj膮ca, oczyszczaj膮ca, zabezpieczaj膮ca (przed zarazkami) powierzchni臋 rog贸wki oka, sk艂adaj膮ca si臋 g艂贸wnie z wody, niewielkiej ilo艣ci soli (chlorku sodu) oraz substancji bakteriob贸jczych. Przezroczysta ciecz 艂zowa produkowana jest przez gruczo艂y 艂zowe. Rozprowadzanie jej odbywa si臋 podczas mrugania powiekami. Nadmiar cieczy 艂zowej odprowadzany jest do jamy nosowej kanalikami 艂zowymi w powiekach. |
Wszystkie | ` | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | W | Z
| |